Αν δεν με εκνεύριζες τόσο, δεν θα χρειαζόταν να σου φωνάζω.
Αν με αγαπούσες πραγματικά, θα το έκανες.
Αυτό δεν συνέβη. Πάλι επινοείς πράγματα.
Τέτοιες φράσεις μπορεί να είναι δυσάρεστες, πληγωτικές και μερικές φορές χειριστικές.
Ταυτόχρονα, όμως, ισχύει κάτι σημαντικό:
Μια κακώς διατυπωμένη φράση δεν κάνει από μόνη της έναν άνθρωπο χειριστικό.
Οι άνθρωποι μερικές φορές αμύνονται. Λένε κάτι άδικο. Υπερβάλλουν. Υπό πίεση μεταθέτουν μέρος της ευθύνης. Θυμούνται λανθασμένα μια προηγούμενη συζήτηση. Αντιδρούν απότομα και αργότερα το μετανιώνουν.
Γι’ αυτό συνήθως είναι πιο χρήσιμο να σκεφτόμαστε λιγότερο το ερώτημα:
Είναι αυτός ο άνθρωπος χειριστικός;
και περισσότερο το ερώτημα:
Τι πραγματικά συμβαίνει σε αυτή τη συζήτηση;
Παρατηρείτε τη συμπεριφορά, όχι την ταμπέλα
Η λέξη «χειραγώγηση» χρησιμοποιείται σήμερα πολύ ευρέως.
Μερικές φορές περιγράφει πραγματική πίεση ή συστηματική επιρροή σε έναν άλλο άνθρωπο.
Άλλοτε χαρακτηρίζει σχεδόν κάθε δυσάρεστη φράση:
Δεν συμφωνεί μαζί μου.
Θύμωσε.
Μου είπε ότι τον απογοήτευσα.
Θυμάται την κατάσταση διαφορετικά.
Αυτό από μόνο του δεν χρειάζεται να είναι χειραγώγηση.
Πιο χρήσιμο είναι να παρατηρείτε συγκεκριμένες εκδηλώσεις.
Για παράδειγμα:
- σας μεταθέτει ο άλλος την ευθύνη για τη συμπεριφορά του;
- προσπαθεί να σας κάνει να νιώσετε ενοχές, ώστε να αλλάξετε την απόφασή σας;
- σέβεται το «όχι» σας;
- μπορεί να παραμείνει στο θέμα;
- δέχεται ότι μπορεί να έχετε διαφορετική άποψη;
- μπορεί να αναγνωρίσει το δικό του λάθος;
- αλλάζει τον τρόπο επικοινωνίας όταν του λέτε ότι σας είναι δυσάρεστος;
Τέτοιες ερωτήσεις είναι συχνά πιο πρακτικές από την προσπάθεια να κατατάξετε έναν άνθρωπο σε μία μόνο κατηγορία.
Μετατόπιση της ευθύνης
Φανταστείτε τη φράση:
Αν δεν με προκαλούσες τόσο, δεν θα χρειαζόταν να σου φωνάξω.
Είναι πιθανό πράγματι να κάνατε κάτι που εκνεύρισε τον άλλο.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι ευθύνεστε αυτόματα για τον τρόπο με τον οποίο εξέφρασε τον θυμό του.
Μπορείτε να πείτε:
Καταλαβαίνω ότι η συμπεριφορά μου σε εκνεύρισε. Αυτό μπορούμε να το συζητήσουμε. Για το ότι μου φωνάζεις, όμως, δεν μπορώ να αναλάβω εγώ την ευθύνη.
Με αυτό δεν λέτε:
«Δεν έκανα τίποτα κακό.»
Λέτε:
«Ας ξεχωρίσουμε τη δική μου συμπεριφορά από τη δική σου αντίδραση.»
Αυτή είναι μια σημαντική διαφορά.
Πρόκληση ενοχών
Μια άλλη συχνή μορφή πίεσης μπορεί να ακούγεται έτσι:
Αν με αγαπούσες, θα ερχόσουν.
Ή:
Εγώ θα το έκανα για σένα.
Ή:
Δηλαδή οι φίλοι σου είναι πάλι πιο σημαντικοί από εμένα.
Ίσως πίσω από αυτό να υπάρχει πραγματική απογοήτευση.
Αυτό είναι θεμιτό.
Το πρόβλημα προκύπτει όταν η σχέση ή η ηθική σας αξία αρχίζουν να χρησιμοποιούνται ως μοχλός πίεσης:
«Αν με αγαπάς, πρέπει να συμφωνήσεις.»
Μπορείτε, για παράδειγμα, να πείτε:
Καταλαβαίνω ότι σε στενοχωρεί. Το ότι αυτή τη φορά λέω όχι, όμως, δεν σημαίνει ότι δεν νοιάζομαι για σένα.
Έτσι αναγνωρίζετε το συναίσθημα, αλλά δεν αποδέχεστε την πίεση.
Μη σεβασμός της άρνησης
Υπάρχει διαφορά ανάμεσα στο:
Δεν θέλεις να έρθεις;
Όχι, σήμερα δεν μπορώ.
Κρίμα. Και αύριο;
και στο:
Όχι, σήμερα δεν μπορώ.
Μα γιατί;
Επειδή δεν θέλω.
Αυτό δεν είναι λόγος. Πες μου κανονικά γιατί δεν θέλεις.
Μια συμπληρωματική ερώτηση δεν χρειάζεται να σημαίνει κάτι κακό.
Αν όμως η άρνησή σας ισχύει μόνο όταν παρουσιάσετε έναν λόγο που ο άλλος θεωρεί αρκετά καλό, δημιουργείται πίεση.
Μπορείτε να επιστρέψετε στο απλό:
Καταλαβαίνω ότι θα ήθελες μια εξήγηση. Η απάντησή μου, όμως, παραμένει όχι.
Δεν χρειάζεται να υπερασπίζεστε τον λόγο σας επ’ άπειρον.
Απόδοση προθέσεων
Ένα άλλο πρόβλημα προκύπτει όταν από μια συγκεκριμένη συμπεριφορά περνάμε σε έναν ισχυρισμό για τα κίνητρά σας.
Το έκανες επίτηδες για να με ταπεινώσεις.
Ίσως ο άλλος πράγματι ένιωσε ταπεινωμένος.
Αυτό όμως δεν είναι το ίδιο με τη βεβαιότητα για την πρόθεσή σας.
Μπορείτε να απαντήσετε:
Καταλαβαίνω ότι έτσι σου φάνηκε. Δεν το έκανα με αυτή την πρόθεση.
Και, αν χρειάζεται, να προσθέσετε:
Μπορούμε να συζητήσουμε τι ακριβώς έκανα και τι αντίκτυπο είχε.
Έτσι δεν αρνείστε την εμπειρία του.
Απλώς δεν αποδέχεστε αυτόματα την ερμηνεία για το τι υποτίθεται ότι είχατε στο μυαλό σας.
Απομάκρυνση από το θέμα
Φανταστείτε:
Με ενόχλησε που δεν τήρησες τη συμφωνία μας.
Ο άλλος απαντά:
Κι εσύ τα τηρείς όλα; Την περασμένη εβδομάδα τι έγινε;
Ίσως έχει τη δική του δικαιολογημένη ένσταση.
Όμως έτσι το αρχικό θέμα μπορεί να χαθεί.
Μπορείτε να πείτε:
Μπορούμε να επιστρέψουμε σε αυτό που σε ενοχλεί στη συμπεριφορά μου. Τώρα, όμως, θα ήθελα να ολοκληρώσουμε αυτό το θέμα.
Δεν είναι απόρριψη του άλλου.
Είναι προσπάθεια να αντιμετωπίζετε ένα ζήτημα κάθε φορά.
Υπερβολικές γενικεύσεις
Το κάνεις πάντα αυτό.
Μαζί σου δεν μπορεί κανείς ποτέ να συμφωνήσει σε τίποτα.
Δεν σε νοιάζει τίποτα.
Τέτοιες φράσεις είναι συχνές κατά τη διάρκεια μιας σύγκρουσης.
Δεν αποτελούν πάντα χειραγώγηση. Μερικές φορές είναι απλώς ένας ανακριβής τρόπος έκφρασης της απογοήτευσης.
Βοηθά να τις επαναφέρετε στη συγκεκριμένη κατάσταση:
Τι ακριβώς εννοείς;
Ή:
Ας συζητήσουμε τι συνέβη αυτή τη φορά.
Όσο πιο συγκεκριμένη είναι η συζήτηση, τόσο λιγότερος χώρος μένει για ταμπέλες και για μάχη γύρω από τον χαρακτήρα του ανθρώπου.
Όταν ο καθένας θυμάται κάτι διαφορετικό
Εδώ είναι καλό να είστε ιδιαίτερα προσεκτικοί.
Μια διαφορετική ανάμνηση από μόνη της δεν αποτελεί απόδειξη χειραγώγησης.
Ο ένας λέει:
Θυμάμαι ότι συμφωνήσαμε στις οκτώ.
Ο άλλος:
Θυμάμαι ότι δεν καθορίσαμε ακριβή ώρα.
Και οι δύο μπορεί να είναι ειλικρινά πεπεισμένοι για τη δική τους εκδοχή.
Γι’ αυτό συχνά είναι καλύτερο να πείτε:
Εγώ το θυμάμαι διαφορετικά.
αντί για:
Αυτό δεν συνέβη ποτέ.
Και σε καμία περίπτωση:
Πάλι τα επινοείς.
Δεν είναι κάθε διαφορά στη μνήμη gaslighting
Ο όρος «gaslighting» χρησιμοποιείται σήμερα πολύ συχνά.
Μερικές φορές υπερβολικά συχνά.
Αν δύο άνθρωποι θυμούνται μια κατάσταση διαφορετικά, αυτό δεν σημαίνει ότι ο ένας χειραγωγεί συστηματικά τον άλλο.
Πιο ανησυχητικό μπορεί να είναι, για παράδειγμα, ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο επικοινωνίας:
Αυτό δεν συνέβη ποτέ.
Τα επινοείς όλα.
Κάτι δεν πάει καλά μαζί σου, αφού το θυμάσαι έτσι.
Δεν μπορείς ποτέ να εμπιστευτείς τη μνήμη σου.
Ιδίως αν αυτός ο τρόπος χρησιμοποιείται επανειλημμένα και ταυτόχρονα απορρίπτεται η δυνατότητα επαλήθευσης των γεγονότων ή αποδοχής μιας διαφορετικής άποψης.
Ακόμη και τότε, όμως, είναι πιο χρήσιμο να περιγράφετε τη συμπεριφορά παρά να θέτετε αμέσως διάγνωση για τον άλλο άνθρωπο.
Για παράδειγμα:
Όταν μου λες επανειλημμένα ότι επινοώ πράγματα, αντί να συγκρίνουμε πώς θυμάται ο καθένας την κατάσταση, μου είναι δύσκολο να συνεχίσω αυτή τη συζήτηση.
Αυτό είναι συγκεκριμένο.
Και μπορεί να αντιμετωπιστεί.
Μια φράση δεν δημιουργεί ακόμη μοτίβο
Φανταστείτε ότι ο σύντροφός σας λέει κάποτε, κατά τη διάρκεια ενός καβγά:
Αν με αγαπούσες, θα ερχόσουν.
Αργότερα ηρεμεί και λέει:
Αυτό το είπα άσχημα. Ήμουν απογοητευμένος και προσπάθησα να σε πιέσω. Συγγνώμη.
Αυτό είναι διαφορετικό από μια κατάσταση όπου η ίδια πίεση επαναλαμβάνεται κάθε φορά που λέτε όχι.
Ακριβώς η επανάληψη είναι σημαντική.
Όπως και το αν ο άλλος μπορεί να αναλογιστεί την αντίδρασή του.
Σημαντική ερώτηση: τι συμβαίνει όταν κατονομάζετε το πρόβλημα;
Αυτό μπορεί να είναι ένα από τα πιο πρακτικά κριτήρια.
Λέτε, για παράδειγμα:
Όταν λες ότι αν νοιαζόμουν για σένα θα έπρεπε να συμφωνήσω, νιώθω πίεση.
Ο άλλος μπορεί να απαντήσει:
Έχεις δίκιο. Είμαι απογοητευμένος, αλλά δεν θέλω να σε αναγκάσω.
Αυτό δείχνει ικανότητα διόρθωσης.
Ή:
Εντάξει, καταλαβαίνω. Θα το πω διαφορετικά.
Κι αυτό επίσης.
Μπορεί όμως να ακούσετε:
Δηλαδή τώρα με παρουσιάζεις ως χειριστικό;
Πάλι τα ψυχολογικοποιείς όλα.
Το πρόβλημα είναι ότι είσαι υπερευαίσθητος.
Και έτσι το αρχικό πρόβλημα μεταφέρεται ξανά πάνω σας.
Μια τέτοια αντίδραση από μόνη της δεν αποδεικνύει οριστικά κάτι.
Αν όμως ο ίδιος μηχανισμός επαναλαμβάνεται κάθε φορά που θέτετε ένα όριο ή επισημαίνετε έναν δυσάρεστο τρόπο επικοινωνίας, αυτό είναι χρήσιμη πληροφορία.
Παρατηρείτε την ικανότητα επανόρθωσης
Όλοι κάνουμε μερικές φορές λάθη. Και στην επικοινωνία.
Πολύ σημαντικότερη από μια απόλυτα υγιή φράση κάθε στιγμή μπορεί να είναι η ικανότητα να πείτε:
Το παράκανα.
Το είπα σαν κατηγορία.
Ένιωσα ότι με απορρίπτεις και άρχισα να σε πιέζω.
Θα προσπαθήσω να το πω διαφορετικά.
Η ικανότητα να διορθώνετε τη δική σας επικοινωνία είναι σημαντικό σημάδι ότι η συζήτηση μπορεί να είναι ασφαλής και ισότιμη, ακόμη κι όταν κάποιες φορές προκύπτει σύγκρουση.
Παρατηρείτε και τον εαυτό σας
Όταν αρχίζουμε να διαβάζουμε για τη χειραγώγηση, μπορεί να προκύψει ακόμη ένα πρόβλημα.
Αρχίζουμε να τη βλέπουμε παντού.
Ο σύντροφός σας λέει:
Λυπάμαι που δεν έρχεσαι.
Κι εμείς ακούμε:
Πρόκληση ενοχών.
Ένας συνάδελφος λέει:
Νόμιζα ότι είχαμε συμφωνήσει διαφορετικά.
Κι εμείς ακούμε:
Gaslighting.
Ένας φίλος θυμώνει επειδή ακυρώσαμε κάτι.
Και λέμε στον εαυτό μας:
Δεν σέβεται τα όριά μου.
Όμως ο άλλος άνθρωπος έχει επίσης δικαίωμα να απογοητευτεί, να διαφωνήσει ή να έχει τη δική του ανάμνηση.
Η υγιής επικοινωνία δεν σημαίνει ότι ο άλλος πρέπει πάντα να αντιδρά ήρεμα, συμφωνώντας και χωρίς συναισθήματα.
Τα συναισθήματα δεν είναι αυτόματα χειραγώγηση
Κάποιος μπορεί να πει:
Αυτό πραγματικά με στενοχωρεί.
Και να το εννοεί ακριβώς έτσι.
- Μπορεί να είναι λυπημένος.
- Μπορεί να θυμώσει.
- Μπορεί να θέλει μια εξήγηση.
- Μπορεί ακόμη και για λίγο να αντιδράσει αμυντικά.
Όλα αυτά ανήκουν στη συνηθισμένη επικοινωνία.
Η χειριστική πίεση προκύπτει περισσότερο όταν το συναίσθημα χρησιμοποιείται ως μέσο για να εξαναγκαστεί ο άλλος:
Αν δεν θέλεις να με βλέπεις λυπημένο, τότε κάν’ το.
Δεν αφορά λοιπόν μόνο το ότι υπάρχει ένα συναίσθημα.
Αφορά τον ρόλο που επιτελεί στη συζήτηση.
Ένα όριο δεν είναι πάντα αυτόματα δικαιολογημένο
Παρομοίως, είναι καλό να είστε προσεκτικοί και με τη λέξη «όριο».
Το όριό μου είναι ότι δεν επιτρέπεται να βγαίνεις με τους φίλους σου.
Αυτό δεν είναι απλώς περιγραφή του τι είναι αποδεκτό για εσάς.
Είναι προσπάθεια ελέγχου της συμπεριφοράς του άλλου.
Ένα όριο μπορεί να ακούγεται περισσότερο έτσι:
Δεν θέλω να βρίσκομαι σε μια σχέση όπου ελέγχουμε ο ένας με ποιον επιτρέπεται να περνά χρόνο ο άλλος.
Γι’ αυτό δεν είναι καλό να υποθέτουμε αυτόματα:
«Είπα ότι είναι όριο, άρα ο άλλος πρέπει να το σεβαστεί.»
Η υγιής επικοινωνία απαιτεί χώρο για τις ανάγκες και τα όρια και των δύο πλευρών.
Εστιάστε στο μοτίβο, όχι σε μια μεμονωμένη φράση
Αν θέλετε να αξιολογήσετε αν η επικοινωνία είναι μακροπρόθεσμα άδικη, μπορεί να βοηθήσει να παρατηρήσετε:
- Επαναλαμβάνεται η ίδια συμπεριφορά;
- Μπορείτε να την επισημάνετε χωρίς να ακολουθήσει νέα επίθεση;
- Σέβεται ο άλλος ένα σαφές «όχι»;
- Μπορεί να αναγνωρίσει το δικό του μερίδιο ευθύνης;
- Μπορείτε να έχετε διαφορετική άποψη χωρίς να τιμωρηθείτε;
- Επιστρέφει η συζήτηση στα συγκεκριμένα γεγονότα ή συνεχώς στην προσωπικότητά σας;
- Αλλάζει κάτι μετά από μια συγγνώμη και μια συμφωνία;
Μια μεμονωμένη φράση μπορεί να σας δώσει λόγο να προσέξετε.
Το μοτίβο με την πάροδο του χρόνου θα σας πει πολύ περισσότερα.
Τι να κάνετε όταν αντιλαμβάνεστε την επικοινωνία ως άδικη
Δεν χρειάζεται να ξεκινήσετε λέγοντας:
Με χειραγωγείς.
Αυτό μπορεί να μεταφέρει αμέσως ολόκληρη τη συζήτηση στην ταμπέλα.
Συχνά είναι πιο χρήσιμο να κατονομάσετε τη συγκεκριμένη συμπεριφορά:
Όταν λες ότι αν νοιαζόμουν για σένα θα έπρεπε να συμφωνήσω, νιώθω πίεση.
Θέλω να συζητήσω το δικό μου μερίδιο, αλλά δεν θέλω να αναλάβω την ευθύνη για τις φωνές σου.
Εγώ θυμάμαι διαφορετικά αυτή την κατάσταση. Δεν θέλω να λέμε ο ένας στον άλλο ότι τα επινοεί.
Έχω ήδη πει όχι. Δεν θέλω να συνεχίσω να υπερασπίζομαι την απόφασή μου.
Αν συνεχίσουμε με προσωπικές επιθέσεις, θα διακόψω τώρα τη συζήτηση.
Μια τέτοια απάντηση έχει ένα πλεονέκτημα.
Δεν χρειάζεται να γνωρίζετε τι άνθρωπος βρίσκεται απέναντί σας.
Αρκεί να γνωρίζετε με ποιον τρόπο δεν θέλετε να επικοινωνείτε μαζί του.
Όταν τίποτα δεν αλλάζει
Μερικές φορές κατονομάζετε ξεκάθαρα το πρόβλημα.
Θέτετε ένα όριο.
Επιστρέφετε στα γεγονότα.
Προσπαθείτε να μιλήσετε πιο ήρεμα.
Και ο τρόπος επικοινωνίας εξακολουθεί να επαναλαμβάνεται.
Τότε ίσως το κύριο ερώτημα να μην είναι πλέον:
Πώς μπορώ να εξηγήσω ακόμη καλύτερα ότι αυτό με ενοχλεί;
Μπορεί να είναι πιο χρήσιμο:
Τι θα κάνω εγώ αν αυτός ο τρόπος επικοινωνίας δεν αλλάξει;
Μερικές φορές αυτό σημαίνει να διακόψετε μια συγκεκριμένη συζήτηση.
Μερικές φορές να περιορίσετε ορισμένες καταστάσεις.
Μερικές φορές να αλλάξετε τον τρόπο συνεργασίας.
Και σε σοβαρά ή μακροχρόνια προβλήματα μπορεί να είναι σκόπιμο να αναζητήσετε υποστήριξη έξω από την ίδια τη σύγκρουση.
Η καλή επικοινωνία μπορεί να αλλάξει πολλά πράγματα.
Δεν μπορεί όμως να δημιουργήσει από μόνη της συνεργασία εκεί όπου η άλλη πλευρά δεν ενδιαφέρεται γι’ αυτήν.
Ο στόχος δεν είναι να μάθετε να εντοπίζετε τους χειριστικούς ανθρώπους
Ένας πιο χρήσιμος στόχος είναι διαφορετικός.
Να μάθετε να αναγνωρίζετε:
Εδώ ασκείται πίεση πάνω μου.
Εδώ μετατίθεται η ευθύνη.
Εδώ χάνεται το αρχικό θέμα.
Εδώ, αντί για τη συμπεριφορά μου, αξιολογείται η προσωπικότητά μου.
Εδώ δεν γίνεται σεβαστή η άρνησή μου.
Και έπειτα να μπορείτε να αντιδράτε χωρίς να χρειάζεται να διαγνώσετε ή να νικήσετε τον άλλο.
Η υγιής προστασία από την άδικη επικοινωνία δεν συνίσταται στο να αρχίσουμε να αναζητούμε χειραγώγηση σε κάθε φράση.
Συνίσταται στο να μπορούμε να κατονομάζουμε τη συγκεκριμένη συμπεριφορά, να μένουμε στα γεγονότα, να θέτουμε ένα όριο και να παρατηρούμε αν ο άλλος μπορεί να ανταποκριθεί σε αυτό το όριο με σεβασμό.
Είναι πολύ πιο δύσκολο να αναγνωρίσετε την πίεση εν μέσω μιας συζήτησης
Όταν διαβάζετε παραδείγματα, μπορεί να είναι εύκολο να πείτε:
Αυτό είναι ήδη μετατόπιση της ευθύνης.
Σε μια πραγματική συζήτηση, όμως, ακούτε:
Αν δεν με άκουγες μόνο κατά το ήμισυ, δεν θα χρειαζόταν να αντιδράσω έτσι.
Και μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα πρέπει να αποφασίσετε:
Υπάρχει κάτι αληθινό σε αυτή την κριτική;
Αναλαμβάνω τώρα την ευθύνη για κάτι που δεν είναι δικό μου;
Αξίζει να συνεχίσω ή χρειάζεται να θέσω ένα όριο;
Μπορείτε να εξασκήσετε με ασφάλεια παρόμοιες καταστάσεις στο Duovio. Ένας εικονικός άνθρωπος μπορεί να χρησιμοποιεί κατηγορίες, πίεση, υποτίμηση ή απομάκρυνση από το θέμα και εσείς να απαντάτε με δικά σας λόγια.
Έτσι μπορείτε να δοκιμάσετε πώς να ξεχωρίζετε τα γεγονότα από την επίθεση, να αναλαμβάνετε το πραγματικό σας μερίδιο ευθύνης και να μην αφήνετε τον εαυτό σας να παγιδευτεί σε ατελείωτη απολογία ή αντεπίθεση.